ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ
Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΔΕΥΤΕΡΑ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διδαγμένο κείμενο :  Ἀριστοτέλους Ἠθικὰ Νικομάχεια (Β1,1-4)

     Διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας δεῖται καὶ χρόνου, ἡ δ’ ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους. Ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ’ ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδ’ ἄλλο οὐδὲν τῶν ἂλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν ἐθισθείη. Οὔτ’ ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ  διὰ τοῦ ἔθους.
      Ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις τούτων πρότερον κομιζόμεθα, ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ πολλάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν, ἀλλ’ ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)· τὰς δ’ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί· οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονες, τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι.
  Α1. Από το παραπάνω κείμενο να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του αποσπάσματος: 

«Οὔτ’ ἄρα φύσει... τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι».
                                                                     Μονάδες 10
Β1. Ποια είναι, κατά τον Αριστοτέλη, τα είδη της αρετής; (μονάδες 5). Με ποιον τρόπο κατακτάται καθεμία (μονάδες 5) και ποιος έχει την κύρια ευθύνη για τη μετάδοση ή την απόκτησή τους; (μονάδες 5)
                                                                      Μονάδες 15
Β2. «τὰς δ’ ἀρετάς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον»: 

 Πώς οδηγείται ο Αριστοτέλης σε αυτή τη θέση (μονάδες 5) και πώς την τεκμηριώνει; (μονάδες 10).
                                                                        Μονάδες 15
Β3. Ποια είναι η τριμερής «διαίρεση» της ψυχής, κατά τον Αριστοτέλη, και πώς σχετίζεται αυτή με τις ανθρώπινες αρετές;
                                                                        Μονάδες 10
Β4. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου, να γράψετε ένα ομόρριζο ουσιαστικό και ένα ομόρριζο επίθετο της νέας ελληνικής, απλό ή σύνθετο :
οὔσης, ἔσχηκε, πεφυκότων, χρησάμενοι, μανθάνομεν.
                                                          Μονάδες 10

                        Γ. Αδίδακτο κείμενο :   ’Ισοκράτους Ἀρχίδαμος, 103-105

Οἶμαι γὰρ ὑμᾶς οὐκ ἀγνοεῖν, ὅτι πολλαὶ πράξεις ἤδη τοιαῦται γεγόνασιν, ἃς ἐν ἀρχῇ μὲν ἅπαντες ὑπέλαβον εἶναι συμφοράς, καὶ τοῖς παθοῦσι συνηχθέσθησαν, ὕστερον δὲ τὰς αὐτὰς ταύτας ἔγνωσαν μεγίστων ἀγαθῶν αἰτίας γεγενημένας. Καὶ τί δεῖ τὰ πόρρω λέγειν;  Ἀλλὰ καὶ νῦν τὰς πόλεις τάς γε πρωτευούσας, λέγω δὲ τὴν Ἀθηναίων καὶ Θηβαίων, εὕροιμεν ἂν οὐκ ἐκ τῆς εἰρήνης μεγάλην ἐπίδοσιν λαβούσας, ἀλλ’ ἐξ ὧν ἐν τῷ πολέμῳ προδυστυχήσασαι  πάλιν αὑτὰς ἀνέλαβον, ἐκ δὲ τούτων τὴν μὲν ἡγεμόνα τῶν Ἑλλήνων καταστᾶσαν, τὴν δ’ ἐν τῷ παρόντι τηλικαύτην γεγενημένην, ὅσην οὐδεὶς πώποτ’ ἔσεσθαι προσεδόκησεν· αἱ γὰρ ἐπιφάνειαι καὶ λαμπρότητες οὐκ ἐκ τῆς ἡσυχίας
 ἀλλ’ ἐκ τῶν ἀγώνων γίγνεσθαι φιλοῦσιν.

συνάχθομαι : συμπονώ, συμπάσχω

Γ1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τη μετάφραση του παραπάνω κειμένου.
                                                                                         Μονάδες 20

Γ2. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον τύπο που ζητείται για καθεμία από τις
παρακάτω λέξεις:
ὑμᾶς : την αιτιατική ενικού αριθμού στο γ΄ πρόσωπο
πόρρω : τον υπερθετικό βαθμό
ἀγαθῶν : το επίρρημα στον θετικό βαθμό
αὑτὰς : τη γενική πληθυντικού αριθμού στο β΄ πρόσωπο στο   ίδιο γένος
ἡγεμόνα : τη δοτική πληθυντικού αριθμού
οἶμαι : το γ΄ ενικό πρόσωπο του παρατατικού
ὑπέλαβον : το απαρέμφατο του παρακειμένου στην παθητική φωνή
τοῖς παθοῦσι : τον ίδιο τύπο στον μέλλοντα
ἔγνωσαν : το γ΄ ενικό πρόσωπο της ευκτικής στον ίδιο χρόνο
καταστᾶσαν : το β΄ ενικό πρόσωπο της προστακτικής στον ίδιο χρόνο και στην ίδια φωνή.
                                                                                          Μονάδες 10
  Γ3α. Να γίνει πλήρης συντακτική αναγνώριση των παρακάτω τύπων:

                   ὑμᾶς, συμφοράς, τοῖς παθοῦσι, τί, λαβούσας, ἡγεμόνα.   (μονάδες 6)

Γ3β. «αἱ γὰρ ἐπιφάνειαι καὶ λαμπρότητες οὐκ ἐκ τῆς ἡσυχίας ἀλλ’ ἐκ τῶν ἀγώνων γίγνεσθαι φιλοῦσιν»: 

Να μεταφέρετε την παραπάνω πρόταση στον πλάγιο λόγο, και με τους δύο τρόπους, με εξάρτηση από τη φράση: «Ὁ ῥήτωρ εἶπεν».                 (μονάδες 4)
                                                                                               Μονάδες 10

Στις φωτοτυπίες οι ενδεικτικές απαντήσεις της ΚΕΕ.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2014

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ΄ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 

ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄) 

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: 

ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

  

ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΘΕΜΑ Α1

Να δώσετε το περιεχόμενο των παρακάτω όρων: 

α. Δεκεμβριστές 

β. Σχέδιο Σουμάν 

γ. Συμφωνία Ζυρίχης – Λονδίνου (1959) 

                                                                                                Μονάδες 15

ΘΕΜΑ Α2 

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας τη λέξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση: 

α. Η μεγάλη οικονομική κρίση των ετών 1929-1932 είχε ως αφετηρία την αιφνίδια ραγδαία πτώση των τιμών στο χρηματιστήριο του Λονδίνου. 

β. Η κατάληψη της Πολωνίας από τους Γερμανούς είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του γκέτο της Βαρσοβίας, όπου συγκεντρώθηκαν, υπό περιορισμό, 500.000 Εβραίοι. 

γ. Η απόβαση των Συμμάχων στη Νορμανδία, στις 6 Ιουνίου του 1944, έγινε σε εφαρμογή του σχεδίου «Μαρίτα». 

δ. Τον Δεκέμβριο του 1974 διενεργήθηκε στην Ελλάδα δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος, στο οποίο επικράτησαν οι υποστηρικτές της αβασίλευτης δημοκρατίας. 

ε. Το Τείχος του Βερολίνου έγινε το σύμβολο της διαίρεσης της Ευρώπης έως την πτώση του, το 1989. 

                                                                                                  Μονάδες 10

ΘΕΜΑ Β1

Ποιες συνθήκες ευνόησαν την επικράτηση της επανάστασης του 1821 στη νότια Ελλάδα; 

                                                                                                      Μονάδες 15

ΘΕΜΑ Β2

Ποια ήταν τα βασικά γνωρίσματα του εργοστασιακού συστήματος κατά τη βιομηχανική επανάσταση; 

                                                                                                    Μονάδες 10

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

ΘΕΜΑ Γ1

Αξιοποιώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας δίνονται και με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις, να αναφερθείτε: 

α) στον ανταγωνισμό Ελλήνων και Βουλγάρων, στο πλαίσιο του Μακεδονικού Αγώνα, μέχρι το κίνημα των Νεοτούρκων (μονάδες 13) και  β) στις προσπάθειες, από ελληνικής πλευράς, για την ενίσχυση του αγὠνα  αυτού (μονάδες 12). 

                                                                                                         Μονάδες 25 

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

 Η πορεία των διπλωματικών εξελίξεων σε συνδυασμό με την απήχηση της φιλοβουλγαρικής προπαγάνδας στο εξωτερικό και την ένταση της τρομοκρατικής δραστηριότητας των ανταρτικών ομάδων στις μακεδονικές επαρχίες, οδηγούσαν στη συνέγερση της ελληνικής κοινής γνώμης και την παρώθηση της ελληνικής κυβερνήσεως στην ανάληψη δραστικών πρωτοβουλιών. Από το 1903, δραστήριοι υπηρεσιακοί φορείς, εκπρόσωποι ποικιλώνυμων συλλόγων και απλοί ιδιώτες έτειναν να συμβάλλουν με χρηματικά κονδύλια και σύντονες ενέργειες στη διαφώτιση της διεθνούς κοινής γνώμης για τα προβλήματα του ελληνισμού της Μακεδονίας και της Θράκης. Δημοσιεύματα βασισμένα σε υπεύθυνα στατιστικά στοιχεία, ομιλίες και άρθρα επιφανών Ευρωπαίων δημοσιολόγων υπέρ των ελληνικών δικαίων και, ακόμη, σύσταση φιλελληνικών συλλόγων στο Παρίσι και το Λονδίνο, προορισμένων να ανακόψουν το ρεύμα της φιλοβουλγαρικής προπαγάνδας, προάγγελλαν μία νέα, περισσότερο δυναμική, αντίληψη στη διαχείριση των εθνικών υποθέσεων. [...] Πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραμάτισε ο Γερμανός Καραβαγγέλης, Μητροπολίτης Καστοριάς από το 1900, ιεράρχης  προορισμένος, με το ψυχικό σθένος, τη δύναμη επιβολής και την αίσθηση ρεαλισμού που τον διέκριναν, να μεταβληθεί σε εμψυχωτή και σταυροφόρο της εθνικής ιδέας, σε χώρο που ξεπερνούσε τα όρια της δικαιοδοσίας του. Η προσπάθεια για τον εντοπισμό και το συντονισμό των ενεργειών των γηγενών Ελλήνων που θα ήταν δυνατό να στρατευθούν στον αγώνα για την περιστολή της τρομοκρατίας στην ύπαιθρο και τις κωμοπόλεις της Μακεδονίας ήταν εύλογο να ενθαρρυνθεί από τις τοπικές ελληνικές προξενικές αρχές. Οι εγγενείς όμως δυσχέρειες ενός ανάλογου εγχειρήματος, [...] συνετέλεσαν στη συγκέντρωση και την αναδοχή του κύριου βάρους της προσπάθειας για την ενεργοποίηση του τοπικού στοιχείου από το Γερμανό Καραβαγγέλη. [...] 

Κων. Σβολόπουλου, Η ελληνική εξωτερική πολιτική 1900-1945, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Πολιτική και Ιστορία, Αθήνα 19974, σσ.41-42. 

ΚΕΙΜΕΝΟ Β

[Ο Παύλος Μελάς] έγραφε στη γυναίκα του Ναταλία στις 21 Αυγ./3 Σεπτ.: «Αναλαμβάνω αυτόν τον αγώνα με όλην μου την ψυχήν και με την ιδέαν ότι είμαι υποχρεωμένος να τον αναλάβω. Είχα και έχω την ακράδαντον πεποίθησιν ότι δυνάμεθα να εργασθώμεν εν Μακεδονία και να σώσωμεν πολλά πράγματα. Έχων δε την πεποίθησιν ταύτην, έχω και υπέρτατον καθήκον να θυσιάσω το παν όπως πείσω και Κυβέρνησιν και κοινήν γνώμην περί τούτου».[...] 

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ΄, Νεώτερος Ελληνισμός από 1881 ως 1913, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα 20002, σσ. 239-240. 

ΘΕΜΑ Δ1

Αντλώντας στοιχεία από τα κείμενα που σας δίνονται και με βάση τις ιστορικές σας γνώσεις, να αναφερθείτε: 

α) στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του δυτικού μετώπου, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, μέχρι το καλοκαίρι του 1918 (μονάδες 13) και 

β) στις συνθήκες που επικρατούσαν στα χαρακώματα (μονάδες 12). 

                                                                                                                   Μονάδες 25 

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

 Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος διέψευσε πολλούς στρατιωτικούς ειδήμονες που πίστευαν ότι θα τελείωνε γρήγορα: Οι ανοιχτές πολεμικές επιχειρήσεις ελιγμών και μετακινήσεων στρατευμάτων, γρήγορα σταμάτησαν στο Δυτικό Μέτωπο – τη γραμμή μάχης που απλωνόταν διαμέσου της Γαλλίας, από την Ελβετία μέχρι τη Βόρεια Θάλασσα, όπου μαινόταν ο πόλεμος για τα επόμενα τέσσερα χρόνια. Μετά την αρχική προώθηση γερμανικών στρατευμάτων στη Γαλλία, οι αντίπαλοι στρατοί ακινητοποιήθηκαν σε ένα απέραντο δίκτυο χαρακωμάτων, από το οποίο εξαπολύονταν επιθέσεις για την εκδίωξη του εχθρού, συνήθως τις σκοτεινές ώρες πριν από τα χαράματα.[...] 

 Μάχες που δεν κατέληγαν πουθενά σχεδόν, καταβρόχθιζαν τους άνδρες που πολεμούσαν. Πάνω από 600.000 στρατιώτες σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν όταν οι Γερμανοί, χωρίς επιτυχία, πολιόρκησαν το γαλλικό οχυρό του Βερντέν, κοντά στα ανατολικά σύνορα της Γαλλίας, για διάστημα έξι μηνών, την άνοιξη του 1916. Στη μάχη κατά μήκος του ποταμού Σομ, που κράτησε από τον Ιούλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1916 και η οποία χάρισε στους Αγγλογάλλους όχι περισσότερα από λίγα χιλιόμετρα, οι Γερμανοί έχασαν 500.000 στρατιώτες, οι Βρεταννοί 400.000 και οι Γάλλοι 200.000. [...] 

Ε. Burns, Eυρωπαϊκή Ιστορία. Εισαγωγή στην Ιστορία και τον Πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τ.Β΄, επιμέλεια-εισαγωγή Ι.Σ. Κολλιόπουλος, μτφρ. Τάσος Δαρβέρης, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1985, σσ. 265, 266. 

ΚΕΙΜΕΝΟ Β 

 [...] Πόσον καιρό κρατάει όλο αυτό; Βδομάδες – μήνες ή χρόνια; Μόνο μέρες. Βλέπουμε το χρόνο να περνά πάνω στ’ άχρωμα πρόσωπα των νεκρών, τρώμε μηχανικά, τρέχουμε, τρυπούμε κορμιά με τις ξιφολόγχες, πυροβολούμε, σκοτώνουμε, ξαπλώνουμε κει πέρα, είμαστε εξασθενημένοι, παραδομένοι [...]  [...] Τα πολυβόλα θερίζουν. Ξέρω ότι τα συρματοπλέγματά μας είναι πολύ δυνατά και σχεδόν αδιαπέραστα – σε μερικά σημεία είναι φορτωμένα με ισχυρό ηλεκτρικό ρεύμα. Οι πυροβολισμοί από τα τουφέκια δυναμώνουν. [...]  [...] Έχουμε πια συνηθίσει και τους ποντικούς στο χαράκωμα. Έρχονται κι αυτοί από την ουδέτερη ζώνη – και ξέρουμε για ποιο λόγο. [...] Τη νύχτα ακούμε πάλι το θόρυβο από τις μηχανές, πίσω απ’ τις εχθρικές γραμμές. Όλη μέρα, έχουμε μόνο τον κανονικό βομβαρδισμό, έτσι που είμαστε σε θέση να επιδιορθώσουμε τα χαρακώματα. [...] 

 [...] Πίσω μας βρίσκουνται βροχερές βδομάδες – γκρίζος ουρανός, γκρίζα, υγρή γη, γκρίζος θάνατος. Μόλις βγούμε έξω η βροχή μάς μουλιάζει αμέσως κάτω απ’ τις χλαίνες και τ’ αδιάβροχά μας· και μένουμε βρεγμένοι όλο τον καιρό που βρισκόμαστε στην πρώτη γραμμή. Ποτέ δε στεγνώνουμε. Αυτοί που φορούν ψηλές μπόττες, δένουν τσουβάλια με άμμο μπρος στα χαρακώματα, έτσι που να μη πλημμυρίσουμε πολύ γρήγορα· τα όπλα μας έχουν παλιώσει, τα ρούχα μας το ίδιο, όλα έχουν μουλιάσει και λυώνουν, το χώμα γίνεται μια λαδερή μάζα κι ανάμεσά του βλέπεις κίτρινες λιμνούλες με κόκκινες ραβδώσεις από αίμα, όπου νεκροί, τραυματίες κι όσοι καταφέρνουν να επιβιώσουν βουλιάζουν αργά και σιωπηλά. [...] 

Ἐριχ Μαρία Ρεμάρκ, Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον, μτφρ. Δ. Κωστελένος, Εκδ. Δαρέμα, Αθήνα χχ, σσ. 110, 170, 106, 218. 

*Όλα τα κείμενα αποδόθηκαν σε μονοτονικό·διατηρήθηκε όμως η ορθογραφία τους. 

  

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 2014

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ΄ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄)

ΤΕΤΑΡΤΗ 28 ΜΑΪΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

                                                           ΚΕΙΜΕΝΟ

     Η «ανθρωπιά» είναι μια λέξη του καιρού μας, ένας όρος κοινόχρηστος, ένα νόμισμα που κυκλοφορεί σ’ όλα τα χέρια, γιατί συμβαίνει η ανταλλακτική του αξία να είναι πολύ μεγάλη. Και με την «ανθρωπιά» εννοούμε, φυσικά, τη συμπόνια, τη συμμετοχή, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στο πάθος του γείτονα. Και όχι μόνο του γείτονα. Του κάθε ανθρώπου. Άλλοτε χρησιμοποιούσαν τον όρο «ανθρωπισμός». Έλεγαν: «αυτός είναι μεγάλος ανθρωπιστής» και με τούτο εσήμαιναν μια προσωπικότητα που ξοδευόταν ολόκληρη για να κάμει το καλό. Ο Ντυνάν, για παράδειγμα, ο ιδρυτής του «Ερυθρού Σταυρού», υπήρξε ένας τέτοιος ανθρωπιστής. Πέρα απ’ ό,τι θα μπορούσε να ενδιαφέρει αποκλειστικά το άτομό του, εσυλλογίσθηκε τους ανθρώπους που έπασχαν, έξω από διάκριση φυλής και θρησκείας, «εν πολέμω και εν ειρήνη».

        Ο «ανθρωπιστής», ένας άνθρωπος με σπουδαίες ικανότητες, που αναλίσκεται με ειλικρίνεια, χωρίς υστεροβουλία, ακόμη και χωρίς τη θεμιτή, επιτέλους, από πολλές απόψεις, επιθυμία της υστεροφημίας, υπήρξε, για πολλούς αιώνες, ένα θαυμάσιο ιδανικό, που οι προγενέστεροι το επρόβαλλαν στους μεταγενέστερους. Ακόμη τότε η «ανθρωπιά», μολονότι δεν έπαυε να είναι κοινή απαίτηση, δεν είχε καταντήσει κοινόχρηστος όρος. Ήταν η σπάνια, η υψηλή παρουσία, όπου μόνο μερικές εκλεκτές φύσεις κατόρθωναν να φτάσουν. Και ακόμη, μια καθημερινή άσκηση που ο καθένας την επιθυμούσε για τον εαυτό του, θεωρώντας την αυτονόητο χρέος του, χωρίς να συλλογίζεται ότι θα μπορούσε και διαφορετικά να την αξιοποιήσει.

     Το γεγονός ότι η απαίτηση της «ανθρωπιάς» έχει γίνει κοινός τόπος σήμερα δεν είναι χωρίς ιδιαίτερη σημασία. Δείχνει πως η οικουμενική ψυχή αισθάνεται βαθύτερα την ταλαιπωρία του ανθρώπου και αναζητεί διέξοδο.

     

Περιττό να προστεθεί πως και η ανθρωπιά, καθώς κι ένα σωρό άλλοι όροι, έχει υποστεί τρομακτικές διαστρεβλώσεις. Όποιος είπε πως οι ιδέες είναι καθώς τα υγρά, που παίρνουν το σχήμα του μπουκαλιού τους, είχε, βέβαια, πολύ δίκιο. Και με τους όρους το ίδιο συμβαίνει. Αλλάζουν νόημα, αλλάζουν απόχρωση, κατά τον τρόπο που τους μεταχειρίζεται κανείς και κατά τον σκοπό που επιδιώκει χρησιμοποιώντας τους. Έτσι, μπορούμε να μιλούμε όλοι για ανθρωπιά, αλλά να εννοούμε ολωσδιόλου διαφορετικό πράγμα ο καθένας.

       Έπειτα, ένας όρος, μια λέξη, μια έκφραση, που βρίσκεται ολοένα στο στόμα μας, σιγά σιγά φτωχαίνει, αδειάζει, αποστεώνεται, αυτοακυρώνεται. Φοβούμαι πως ίσια ίσια αυτό έχει συμβεί με την ανθρωπιά. Αρκεί μια ματιά ολόγυρά μας, για να το νιώσουμε καλύτερα τούτο. Η καθημερινή ζωή ολοένα και περισσότερο χάνει τη θαλπωρή, τη γλυκιά ζεστασιά της. Είναι ένας χειμώνας χωρίς αλκυονίδες. Η «καλημέρα», αυτό το χαρούμενο άνοιγμα παραθύρου προς τον αίθριο ουρανό, μεταβάλλεται σιγά σιγά σε μορφασμό. Η ανθρώπινη λαιμαργία, η δίψα της ευζωίας δεν αφήνει τόπο για ευγενικά αισθήματα. Κάτι περισσότερο: τα ευγενικά αισθήματα θεωρούνται ξεπερασμένα.

     Λησμονούμε, ωστόσο, πως η ανθρωπιά είναι κυριότατα βούληση, δεν είναι γνώση, δεν είναι μόνο γνώση. Και δεν είναι λόγος, είναι πράξη. Είναι ένας ολόκληρος εσωτερικός κόσμος, στην τελείωσή του, που ακτινοβολεί παντού. Η ανθρωπιά αποκλείει τη μισαλλοδοξία, την καταφρόνηση του άλλου ανθρώπου· είναι επιεικής και ήπια. Περιέχει πολλή συγκατάβαση και πολλή κατανόηση. Η ανθρωπιά είναι κυκλική παρουσία. Δεν βρίσκεται στραμμένη προς ένα μονάχα σημείο του ορίζοντα. Εκείνος που είναι αληθινά ανθρώπινος δεν μπορεί παρά να είναι, σε κάθε περίσταση, ανθρώπινος. Η ανθρωπιά δεν είναι επάγγελμα, δεν είναι όργανο αυτοπροβολής και επιτυχίας. Είναι απάρνηση. Πρέπει πολλά ν’ αρνηθείς, για να κερδίσεις τα ουσιωδέστερα. Αλλά δεν είναι και παθητική κατάσταση. Ολωσδιόλου αντίθετα, αποτελεί μορφή αδιάκοπης ενέργειας. Είναι πολύ ευκολότερο να γίνεις «μέγας ανήρ» παρά να γίνεις «μεγάλος άνθρωπος». Η Ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα μεγάλων ανδρών. Αλλά έχει πολύ λίγους «ανθρώπους» να παρουσιάσει.

I.Μ.Παναγιωτόπουλος, Ο Σύγχρονος Άνθρωπος.

Οι Εκδόσεις των φίλων, Αθήνα 1988. 18η έκδοση (Διασκευή)

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις).

                                                          Μονάδες 25

Β1. Να αναπτύξετε σε μία παράγραφο 100 έως 120 λέξεων το περιεχόμενο του αποσπάσματος που ακολουθεί: «Η ανθρώπινη λαιμαργία, η δίψα της ευζωίας δεν αφήνει τόπο για ευγενικά αισθήματα. Κάτι περισσότερο: τα ευγενικά αισθήματα θεωρούνται ξεπερασμένα.».

                                                                Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε δύο τρόπους ανάπτυξης στην πρώτη παράγραφο του

κειμένου (Η «ανθρωπιά» … «εν πολέμω και εν ειρήνη») και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

                                                              Μονάδες 6

 β) Ποια νοηματική σύνδεση εκφράζουν οι διαρθρωτικές λέξεις:

 έτσι (στην τέταρτη παράγραφο)

 ωστόσο (στην έκτη παράγραφο).

                                                                         Μονάδες 4

Β3. α) Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: αναλίσκεται, οικουμενική, διαστρεβλώσεις, ολωσδιόλου, ευζωίας.

                                                                          Μονάδες 5

β) Να γράψετε ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου: κοινόχρηστος, συμμετοχή, αυτοακυρώνεται, γνώση, αδιάκοπης.

                                                                Μονάδες 5

Β4. α) Να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών στις παρακάτω περιπτώσεις:

 «αυτός είναι μεγάλος ανθρωπιστής» (στην πρώτη παράγραφο)

 «Ερυθρού Σταυρού» (στην πρώτη παράγραφο).

                                                              Μονάδες 2

 β) Να εντοπίσετε στο κείμενο τρεις εκφράσεις με μεταφορική σημασία.

                                                  Μονάδες 3

Γ1. Σε άρθρο σας, που θα δημοσιευτεί σε τοπική εφημερίδα, να αναφερθείτε σε φαινόμενα που αποδεικνύουν το έλλειμμα ανθρωπιάς στην εποχή μας, αλλά και σε δραστηριότητες, ατομικές και συλλογικές, που αποσκοπούν στον περιορισμό αυτού του ελλείμματος (500-600 λέξεις).

                             Μονάδες 40

Αν ανοίξετε τις δύο πρώτες φωτογραφίες, κάνοντας κλικ πάνω τους, θα δείτε σημειωμένα με μολύβι τα αποσπάσματα που επιλέχτηκαν.

Ίταλο Καλβίνο Τα αμερικανικά μαθήματα

Τον Ιούνιο του 1984 ο Ίταλο Καλβίνο επρόκειτο να δώσει στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ έξι διαλέξεις με θέμα   τις λογοτεχνικές αξίες που πρέπει πάση θυσία να διασωθούν στη νέα χιλιετία. Έγραψε τα κείμενα αλλά οι διαλέξεις δεν δόθηκαν, αφού πέθανε έπειτα από οξύ εγκεφαλικό επεισόδιο. Οι διαλέξεις εκδόθηκαν σε βιβλίο το 1988 με πρόλογο της χήρας του, Έστερ Καλβίνο. Τα Αμερικανικά αυτά μαθήματα λειτούργησαν τελικά ως ένα είδος πνευματικής διαθήκης του συγγραφέα και είναι από τα ωραιότερα βιβλία «ποιητικής» της εποχής μας.

Αναφέρεται στις πέντε ιδιότητες που πρέπει να διαφυλάξει η λογοτεχνία και που είναι: η ελαφρότητα, η ταχύτητα, η ακρίβεια, η οπτικότητα και η πολλα­πλότητα. Χρησιμοποιεί παραδείγματα από σπουδαίους συγγραφείς  για να στηρίξει τις θέσεις του και είναι πραγματικά απόλαυση αυτές οι 185 σελίδες.

Παραθέτω ένα απόσπασμα ως ερέθισμα για την ανάγνωση του εξαιρετικού βιβλίου των εκδόσεων Καστανιώτη. Διαβάστε την πρώτη παράγραφο ειδικά οι εκκολαπτόμενοι συγγραφείς.

"... Το πρώτο πράγμα που μου έρχεται στο νου όταν συλλαμβά­νω την ιδέα ενός διηγήματος είναι, συνεπώς, μια εικόνα που για κάποιο λόγο μού φαίνεται βαρυσήμαντη, μολονότι δεν θα μπο­ρούσα να διατυπώσω τη σημασία της με λόγια ή έννοιες. Μόλις η εικόνα αποκτήσει αρκετή διαύγεια στο μυαλό μου, τότε αρχί­ζω να την αναπτύσσω, μετατρέποντας την σε ιστορία· ή μάλλον είναι οι ίδιες οι εικόνες που αναπτύσσουν τις άφατες δυνατότη­τες τους, που ξετυλίγουν το αφήγημα που ενυπάρχει εντός τους. Γύρω από κάθε εικόνα ξεπροβάλλουν άλλες, οι οποίες σχηματί­ζουν έτσι ένα πεδίο αναλογιών, συμμετριών, αντιθέσεων. Κατά την οργάνωση αυτού του υλικού, που δεν είναι πλέον μόνο οπτι­κό, αλλά εξίσου εννοιολογικό, παρεμβαίνει και η δική μου πρό­θεση να βάλω σε τάξη την ιστορία, δίνοντας ένα νόημα στην α­νάπτυξη της· ή μάλλον αυτό που εγώ κάνω είναι να προσπαθώ να καθορίσω ποια νοήματα είναι συμβατά και ποια όχι με το γε­νικό πλάνο της ιστορίας που έχω συλλάβει, αφήνοντας πάντα κάποιο περιθώριο για ενδεχόμενες εναλλακτικές λύσεις. Ταυτό­χρονα, η γραφή, η ρηματική απόδοση, αποκτά όλο και μεγαλύ­τερη σημασία. Θα έλεγα πως από τη στιγμή που αρχίζω να γε­μίζω τις λευκές σελίδες, η γραμμένη λέξη παίζει κυρίαρχο ρόλο: στην αρχή ως αναζήτηση ενός ισοδύναμου της οπτικής εικόνας, κατόπιν ως συνεπής ανάπτυξη του αρχικού υφολογικού σχεδίου, ώσπου σταδιακά γίνεται η απόλυτη κυρίαρχος του πεδίου. Αυ­τή θα οδηγήσει την αφήγηση προς την κατεύθυνση όπου η ρη­ματική διατύπωση θα ρέει πιο αποτελεσματικά, ενώ η οπτική φαντασία δεν έχει παρά να την ακολουθεί κατά πόδας.

Στα Κοσμοκωμικά, η διαδικασία είναι λίγο διαφορετική, επει­δή το σημείο αφετηρίας είναι μια φράση που προέρχεται από τον επιστημονικό λόγο: από αυτή την εννοιακή φράση θα γεννηθεί το ανεξάρτητο παιχνίδι των οπτικών εικόνων. Ο στόχος μου ήταν να αποδείξω ότι ο λόγος μέσω εικόνων, ίδιον του μύθου, μπορεί να γεννηθεί από οποιοδήποτε πεδίο: ακόμα και από μια γλώσσα εντελώς ασύμβατη με την οπτική εικόνα, όπως η σημερινή επιστη­μονική γλώσσα. Διαβάζοντας ακόμα και το πιο εξειδικευμένο ε­πιστημονικό εγχειρίδιο ή το πιο αφηρημένο βιβλίο φιλοσοφίας, μπορεί κανείς να συναντήσει μια φράση που να αποτελέσει απροσ­δόκητο ερέθισμα για την εικονιστική φαντασία. Έχουμε να κά­νουμε λοιπόν με μια από τις περιπτώσεις εκείνες όπου η εικόνα καθορίζεται από ένα προϋπάρχον γραπτό κείμενο (μια σελίδα ή μια μεμονωμένη φράση που συναντώ τυχαία καθώς διαβάζω)· από αυτήν μπορεί να επινοήσω μια ανάπτυξη σύμφωνη με το πνεύμα του αφετηριακού κειμένου ή προσανατολισμένη σε μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση.

Το πρώτο κοσμοκωμικό που έγραψα, Η απόσταση της Σελή­νης, είναι, θα λέγαμε, το πιο «σουρεαλιστικό», με την έννοια ότι η αρχική ιδέα, βασισμένη στη βαρυτική φυσική, απελευθερώνει μια φαντασία ονειρικού τύπου. Στα άλλα κοσμοκωμικά, η πλοκή ακολουθεί μια ιδέα που εναρμονίζεται περισσότερο με το ε­πιστημονικό σημείο αφετηρίας, αλλά περιβάλλεται πάντα από έ­να μανδύα εικόνων, συναισθημάτων, φωνών που μονολογούν ή συνδιαλέγονται.

Εν ολίγοις, το εγχείρημα μου επιχειρεί τη σύζευξη της αυθόρ­μητης παραγωγής εικόνων και της προθετικότητας της διατυ­πωμένης σκέψης. Ακόμα και όταν η εναρκτήρια κίνηση προέρχεται από την οπτική φαντασία, η οποία ενεργοποιεί τη δική της εσωτερική λογική, αργά ή γρήγορα βρίσκεται εγκλωβισμένη στα δίχτυα μιας άλλης λογικής, αυτής που επιβάλλουν η ρηματική έκφραση και ο συλλογισμός. Οι οπτικές λύσεις, πάντως, εξακο­λουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο· και μάλιστα ξεπροβάλ­λουν ενίοτε απρόσμενα και αποφασίζουν για καταστάσεις που ούτε τα μονοπάτια της σκέψης ούτε τα εφόδια της γλώσσας θα μπορούσαν να διευθετήσουν.

Μια διευκρίνιση για τον ανθρωπομορφισμό στα Κοσμοκωμικά. η επιστήμη μ' ενδιαφέρει ακριβώς γιατί προσπαθώ να υπερ­βώ την ανθρωπόμορφη γνώση· συγχρόνως όμως είμαι πεπεισμέ­νος πως η φαντασία μας δεν μπορεί παρά να είναι ανθρωπόμορ­φη· εξ ου και η πρόκληση που έθεσα στον εαυτό μου να αναπα­ραστήσω ανθρωπομορφικά ένα σύμπαν στο οποίο ο άνθρωπος δεν έχει ποτέ υπάρξει, και μάλιστα ένα σύμπαν στο οποίο φαί­νεται εντελώς απίθανο να μπορέσει ποτέ να υπάρξει.

Έφτασε η στιγμή να απαντήσω στο ερώτημα που είχα θέσει στον εαυτό μου σχετικά με τις δύο τάσεις που περιγράφει ο Σταρομπίνσκι: Η φαντασία ως γνωστικό όργανο ή ως ταύτιση με την ψυχή του κόσμου; Ποια θα επιλέξω; Σύμφωνα με όσα έχω αναφέρει, θα έπρεπε να ήμουν θερμός υποστηρικτής της πρώ­της τάσης, αφού το διήγημα για μένα συνενώνει μια αυθόρμητη λογική των εικόνων και ένα σχεδιασμό που κατευθύνεται από μια ορθολογική πρόθεση. Από την άλλη πλευρά, όμως, ανέκα­θεν η φαντασία αποτελούσε για μένα το μέσο για να προσεγγί­σω μια υπερατομική, υπερυποκειμενική γνώση, θα ήταν συνε­πώς σωστό να δηλώσω υποστηρικτής της δεύτερης τάσης, της ταύτισης με την ψυχή του κόσμου.

Υπάρχει ωστόσο ένας άλλος ορισμός με τον οποίο συμφωνώ απόλυτα: η φαντασία ως κατάλογος του δυνητικού, του υποθε­τικού, όσων δεν υπάρχουν ούτε υπήρξαν, και ούτε ίσως θα υ­πάρξουν, αλλά θα μπορούσαν να υπάρξουν. Ο Σταρομπίνσκι προβάλλει αυτή την άποψη στη μελέτη του, στο σημείο εκείνο όπου μνημονεύει τη θεωρία του Τζορντάνο Μπρούνο. To spiritus phantasticus, σύμφωνα με τον Μπρούνο, είναι «mundus quidem et sinus inexplebilis formatum et specierum» («ένας κόσμος, ή μια κοιλότητα μορφών και εικόνων, πάντα ακόρεστος»). Πιστεύω λοιπόν πως κάθε μορφή γνώσης είναι απαραίτητο να αντλείται από αυτή την κοιλότητα της δυνητικής πολλαπλότητας. Ο νους του ποιητή, όπως και ο νους του επιστήμονα κάποιες καίριες στιγ­μές, λειτουργεί με συνειρμούς εικόνων, και αυτό είναι το πιο γρή­γορο σύστημα για να συνδέσεις τις εικόνες και να τις επιλέξεις ανάμεσα από τις άπειρες μορφές του πιθανού και του απίθανου. Η φαντασία είναι ένα είδος ηλεκτρονικής μηχανής: υπολογίζει όλους τους δυνατούς συνδυασμούς και επιλέγει αυτούς που α­νταποκρίνονται σε ένα σκοπό ή που απλώς είναι οι πιο ενδιαφέ­ροντες, οι πιο ευχάριστοι, οι πιο διασκεδαστικοί.

Μένει να διασαφηνίσω τη θέση που κατέχει σ' αυτή τη φασμα­τική κοιλότητα το έμμεσο φαντασιακό, δηλαδή το σύνολο των ει­κόνων με τις οποίες μας εφοδιάζει η κουλτούρα, είτε πρόκειται για μαζική κουλτούρα είτε για οποιαδήποτε άλλη μορφή παράδοσης. Αυτό οδηγεί σ' ένα άλλο ερώτημα: Ποιο είναι το μέλλον της ατο­μικής φαντασίας σ' αυτό που είθισται να λέγεται «πολιτισμός της εικόνας»; Μια ανθρωπότητα που όλο και περισσότερο κατακλύ­ζεται από πληθώρα προκατασκευασμένων εικόνων θα συνεχίσει άραγε να αναπτύσσει την ικανότητα να ανακαλεί εικόνες ερήμην τους; Κάποτε η οπτική μνήμη ενός ατόμου περιοριζόταν στην κληρονομιά των άμεσων βιωμάτων του και σε μια μικρή γκάμα ει­κόνων που εκπορεύονταν από τον πολιτισμό· η δυνατότητα του ατόμου να μορφοποιεί προσωπικούς του μύθους προέκυπτε από τον τρόπο με τον οποίο τα θραύσματα αυτής της μνήμης συνδυά­ζονταν μεταξύ τους, δημιουργώντας απρόσμενες και υποβλητι­κές συζεύξεις. Σήμερα μας βομβαρδίζει τέτοια ποσότητα εικόνων, που δεν μπορούμε πια να ξεχωρίσουμε την άμεση εμπειρία από αυτό που μόλις είδαμε για λίγα δευτερόλεπτα στην τηλεόραση. Η μνήμη επικαλύπτεται από στρώσεις θρυμματισμένων εικόνων, όπως ένας σκουπιδότοπος, και είναι όλο και πιο δύσκολο να κατα­φέρει να αναδυθεί από αυτόν το σωρό κάποια μορφή.

Αν συμπεριέλαβα την οπτικότητα στον κατάλογο των αξιών που, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να διασωθούν, το έκανα για να προειδοποιήσω για τον κίνδυνο που διατρέχουμε να χάσουμε μια θεμελιακή ανθρώπινη δεξιότητα: την ικανότητα να βλέπουμε εικό­νες με κλειστά μάτια, να κάνουμε να ξεπροβάλλουν χρώματα και σχήματα από μια αράδα με μαύρα γράμματα πάνω σε μια άσπρη σελίδα, την ικανότητα εντέλει να σκεφτόμαστε με εικόνες. Ονει­ρεύομαι μια πιθανή παιδαγωγική της φαντασίας που θα μας μα­θαίνει να ελέγχουμε την εσωτερική μας όραση χωρίς να την κατα­πνίγουμε, αλλά και χωρίς να την αφήνουμε να βυθίζεται σε μια συ­γκεχυμένη, ασταθή ονειροπόληση: έτσι θα έδινε τη δυνατότητα στις εικόνες να αποκρυσταλλώνονται σε μια μορφή συγκεκριμένη, αξιομνημόνευτη, αυτόνομη, «εικαστική».

Φυσικά, πρόκειται για μια παιδαγωγική την οποία μπορούμε να εφαρμόσουμε μόνο στον εαυτό μας, επινοώντας κάθε φορά τη μέθοδο και καταλήγοντας σε απροσδόκητα αποτελέσματα. Τα αρχικά βιώματα και η διαπαιδαγώγηση μου είναι ενός τέκνου του «πολιτισμού των εικόνων», που τότε ήταν στο ξεκίνημα του και δεν είχε ακόμα υποστεί τον σημερινό πληθωρισμό. Θα έλεγα πως είμαι τέκνο μιας ενδιάμεσης εποχής, κατά την οποία είχαν μεγά­λη σημασία οι πολύχρωμες εικονογραφήσεις στα βιβλία, στα ε­βδομαδιαία περιοδικά και στα παιχνίδια, που συντρόφευαν την παιδική ηλικία. Πιστεύω πως η γέννηση μου ακριβώς εκείνη την περίοδο σημάδεψε καίρια τη διαμόρφωση μου. Ο κόσμος της φαντασίας μου επηρεάστηκε κατά πρώτον από τις εικόνες του Corriere dei Piccoli του πιο διαδεδομένου, εκείνη την εποχή, ε­βδομαδιαίου ιταλικού περιοδικού για παιδιά. Αναφέρομαι στην περίοδο της ζωής μου από τα τρία μέχρι τα δεκατρία μου, προτού με καταλάβει το απόλυτο πάθος για τον κινηματογράφο, που κράτησε σε όλη την εφηβεία μου. Πιστεύω μάλιστα πως α­ποφασιστική περίοδος για μένα ήταν από τα τρία μέχρι τα έξι μου, προτού μάθω να διαβάζω."

Καλό διάβασμα.

Τζέφρυ Τσώσερ Οι Ιστορίες του Καντέρμπερυ

     Επέλεξα ως πασχαλιάτικο ανάγνωσμα τις «Ιστορίες του Καντέρμπερυ»  του Τζέφρυ Τσώσερ (1343-1400),  εκδόσεις Μελάνι, που δεν είχαν μεταφραστεί ποτέ μέχρι τώρα στα ελληνικά και αποτελούν ένα σπουδαίο βιβλίο της παγκόσμιας λογοτεχνίας γραμμένο τον 14ο αιώνα που επηρέασε τον Σαίξπηρ. Απολαυστικότατο κείμενο μέσα από τις ιστορίες που αφηγούνται περίπου 30 άνδρες και γυναίκες που πηγαίνουν για προσκύνημα στον καθεδρικό ναό του Καντέρμπερυ, Απρίλη μήνα, 85 χλμ. μακριά από το Λονδίνο και για να περάσουν  την ώρα τους, κάνουν ένα διαγωνισμό αφήγησης με βραβείο για το νικητή  ένα δωρεάν γεύμα στο Πανδοχείο Τάμπαρντ, όταν θα επέστρεφαν από το προσκύνημα. Οι περισσότερες ιστορίες  είναι γραμμένες σε στίχο και αποτελούν ένα πορτρέτο μιας ολόκληρης εποχής, διαγράφοντας ξεκάθαρα τα ήθη, τη νοοτροπία, και τη συμπεριφορά της αγγλικής κοινωνίας και του εκκλησιαστικού κατεστημένου εκείνης της εποχής με τρόπο γοητευτικό, ατμοσφαιρικό και μια δόση λεπτής ειρωνείας. Παρελαύνουν οι εξής αντιπροσωπευτικοί χαρακτήρες: Ο Ιππότης, ο Μυλωνάς, ο Επιστάτης, ο Μάγειρας, ο Δικηγόρος, ο Πλοίαρχος, η Ηγουμένη, ο Καλόγερος, η Μοναχή, ο Δόκτορας της Ιατρικής, ο Πωλητής Συγχωροχαρτίων, ο  Κλητήρας του Ιεροδικείου, ο Σπουδαστής, ο Έμπορος, ο Ακόλουθος του Ιππότη, ο Κτηματίας, ο Υπηρέτης του Παπά, ο Πάστορας.

Ο μεταφραστής Δημοσθένης Κορδοπάτης έχει κάνει σπουδαία δουλειά αποδίδοντας σε πρόζα τα ποιήματα. Επιλέγω ένα απόσπασμα μέσα στο πνεύμα των ημερών για να πάρουμε μια γεύση. Είναι από την Ιστορία του Πωλητή Συγχωροχαρτίων, σελ. 249-250.

 "Με δάκρυα στα μάτια ο Απόστολος είπε: «Είναι πολλοί αυτοί, και κλαίω όταν το λέω, που η λαιμαργία τους κάνει να γίνουν εχθροί του Σταυρού του Χριστού. Το τέλος τους όμως θα είναι καταστροφικό, γιατί ανακήρυξαν την κοιλιά θεό τους». Κοιλιά! Γαστέρα! Βρομερό σακούλι στουμπωμένο με κοπριά, εστία διαφθοράς, που παράγεις δυσώδη μουσική κι από τα δύο άκρα σου! Τι φοβερό μόχθο και έξοδα συνεπάγεται η τροφοδοσία σου! Με τι κόπο οι ταλαίπωροι μάγειροι τρίβουν, στύβουν και αλέθουν τα υλικά για να ετοιμάσουν το ένα πιάτο μετά το άλλο, προς ικανοποίηση της αχρείας γεύσης σου! Βγάζουν το μεδούλι από τα σκληρά κόκαλα, για να μην πεταχτεί τίποτα από αυτά που μπορούν να γλιστρήσουν ηδονικά στον καταπιόνα κάτω. Για να κάνουν κάτι πιο πολύ γευστικό, παρασκευάζουν και νόστιμες σάλτσες από φλούδες, ρίζες και φύλλα μπαχαρικών το βέβαιο όμως είναι ότι αυτός που ενδίδει σε παρόμοιες απολαύσεις είναι ήδη νεκρός, αφού ζει με τέτοια βίτσια.

Το κρασί εκμαυλίζει τον πόθο· η μέθη ρέπει προς την έριδα και την αχρειότητα. Ε! οινόφλυγα, το πρόσωπο σου είναι πρησμένο, η ανάσα σου ξινή, οι εναγκαλισμοί σου αηδιαστικοί. Μέσ' από τη μεθυσμένη μύτη σου φαίνεται σαν να βγαίνει ένας ήχος, που λέει διαρκώς τη λέξη «σαμψών, σαμψών», αν και ο Σαμψών δεν ήπιε ποτέ του κρασί. Τρε­κλίζεις και πέφτεις κάτω σαν πεισμωμένο γουρούνι. Η αντρεία σου εξαφανίζεται, η γλώσσα σου παραλύει - γιατί η μέθη είναι πράγματι το νεκροταφείο της ανθρώπινης νοημοσύνης και κρίσης. Κανείς κάτω από την επήρεια του πιοτού δεν μπόρεσε να κρατήσει κάποιο μυστικό· είναι δεδομένο αυτό. Έτσι μακριά από το κρασί, κόκκινο ή λευκό, και ειδικότερα από το λευκό κρασί της πόλης Λέπε, που πωλείται στα ψαράδικα και στο Τσίπσαϊντ· γιατί κατά κάποιον μυστηριώδη τρόπο το ισπανικό αυτό κρασί αναμειγνύεται από μόνο του με τα άλλα κρασιά των γύρω κρατών κι από το χαρμάνι αυτό αναδύονται αναθυμιάσεις τέτοιας έντασης, ώστε απ' το τρίτο ποτήρι και ύστερα ενώ κάποιος νομίζει ότι είναι σπίτι του, στο Τσίπσαϊντ, βρίσκει τελικά τον εαυτό του στην Ισπανία - ούτε καν στη Ροσέλ ή το Μπορντώ, αλλά κατευθείαν στη Λέπε ξεφυσώντας «σαμψών, σαμψών»!

Ακούστε όμως, κύριοι, μία λέξη μόνο, αν επιτρέπετε! Αφήστε με να τονίσω ότι με τη χάρη του αληθινού Θεού, που είναι παντοδύναμος, ...όλα κερδήθηκαν με την εγκράτεια και την προσευχή."

     Μετά από αυτό το απόσπασμα ας οδηγηθούμε στην εγκράτεια και τη ...δίαιτα. 

                                             Χρόνια πολλά! 

Ισίδωρου Ζουργού Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο

 Κλείνοντας το βιβλίο του Ισίδωρου Ζουργού «Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο», εκδόσεις Πατάκη, νιώθω πως έκανα ένα ωραίο ταξίδι στο χώρο και στο χρόνο με όχημα την καλή λογοτεχνία. Ταξίδεψα στον 17ο αιώνα σε ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης συνοδεύοντας έναν ήρωα που γεννήθηκε Εβραίος στην Ελβετία, η οικογένειά του προσηλυτίστηκε από χριστιανούς, μορφώθηκε από σεφαραδίτες και χριστιανούς, είχε θείο που δούλευε στα ναυτιλιακά γραφεία και τα χρηματιστήρια του Άμστερνταμ και που ο θείος υπήρξε κάτι παραπάνω από θείος του. Ο θεωρούμενος πατέρας του (Τομπίας) πιστεύοντας στην επικείμενη έλευση του Μεσσία και το τέλος του κόσμου 10 χρόνια πριν το 1666 διέκρινε στο πρόσωπο του μικρού Ματίας αυτόν που έχει θεϊκή αποστολή να συνοδεύσει  το Μεσσία στο δρόμο της δόξας Του!

 Ο μικρός Ματίας που έβλεπε οράματα και αναρωτιότανε πόσοι τρόποι να υπάρχουν για να πεθάνει κανείς, πόσες τέχνες θανάτου, πόσες artes moriendi, έχασε τη μάνα του σε μια δεύτερη της  γέννα και με καραβάνι Εβραίων εμπόρων πατέρας, θείος και ανηψιός διαβαίνουν τις Άλπεις με προορισμό την Ιταλία. Η ευλογιά θερίζει την Ευρώπη και τα σημάδια της θα καθορίσουν την πορεία του προικισμένου νεαρού που αγωνιά να εντοπίσει τις συντεταγμένες του καινούργιου του κόσμου. Οι ξένοι που τον συναντούσαν, τον κοίταζαν από απόσταση με σεβασμό, γιατί είχε ρίξει το θάνατο στο χώμα, αφού γλύτωσε από την ευλογιά. Περνούν από το Μιλάνο στη Βενετία, κι από την Κέρκυρα με πλοίο στη Σαλονίκη, όπου δρα ο αναμενόμενος Μεσσίας Σαμπετάι Σεβί. Εβραίοι, μουσουλμάνοι, χριστιανοί, δεισιδαίμονες, όλοι κάτω από την οθωμανική κυριαρχία. Πιάνουν δουλειά στα λογιστικά του Παναγιωτάκη Μελισσηνού, σχεδιάζουν με το εμπόριο να μάθουν την Ευρώπη να πίνει καφέ σε μια Θεσσαλονίκη που έμοιαζε με θέατρο που άλλαζε έργο κάθε μέρα. Ο Ισαάκ ο λογιστής, ο χρόνια αρραβωνιασμένος με τη μελαγχολία, πεθαίνει από πανώλη κι ο σιορ Παναγιώτης προστάτης και θετός πατέρας του πλέον φεύγει με τον Ματίας για τη Βενετία εξασφαλίζοντάς του μια ζωή γεμάτη περιπέτειες, σε μια Ευρώπη που οδεύει προς τον ορθολογισμό και το Διαφωτισμό, και σπουδές στο  φημισμένο πανεπιστήμιο της Πάντοβα. Συχνάζει σε βιβλιοθήκες, σπουδάζει ιατρική, συμμετέχει σε μονομαχίες με φιλοσοφικούς στοχασμούς, αναζητώντας απαντήσεις σε θεμελιώδη ζητήματα της επιστήμης, της θρησκείας και της ζωής. Και πάνω από όλα παρούσα η μελαγχολία και η τραγική μοναξιά που χαρακτηρίζει ανθρώπους που ξεχώρισαν ταγμένοι σε ένα ανώτερο σκοπό.  

Μια εποχή αναζητήσεων και ερευνών με Σπινόζα, Ντεκάρτ, Νεύτωνα, στο ομιχλώδες Λονδίνο και το  Άμστερνταμ, τη Γερμανία, τον Χάνδακα, το Τζάντε, την  Κωνσταντινούπολη, το Κίεβο, και την παγωμένη Πετρούπολη. Και τέλος το Άγιον Όρος…

Συντροφιά λοιπόν με ένα   μυθιστόρημα κλασικό που καθόλου δεν κουράζει με τις 780 σελίδες του, ευκολοδιάβαστο, χωρίς μεταμοντέρνους ακροβατισμούς, που αποθαρρύνουν το μέσο αναγνώστη. Τίμια γραφή, στρωτή γλώσσα, καλά δουλεμένη και βιβλιογραφία στο τέλος που αποδείχνει την κοπιαστική προσπάθεια συγκρότησης του μυθιστορηματικού υλικού. Θα ‘λεγα πως με το «Ανεμώλια» και τον «Ματίας Αλμοσίνο» ο Ζουργός διανύει την ώριμη φάση της λογοτεχνικής του δημιουργίας, καταλαμβάνοντας με την πένα του εξέχουσα θέση ανάμεσα στους Έλληνες πεζογράφους του 21^ου αιώνα.

Παγκόσμια ημέρα ποίησης με Δάντη

Παγκόσμια ημέρα ποίησης σήμερα και διαβάζω για δεύτερη φορά τις Πέτρινες Ρίμες του Δάντη. Πρώιμο έργο που το συνέθεσε το 1296/7 και μας το παρουσιάζουν φέτος οι πολύτιμες εκδόσεις ΑΓΡΑ.

Και σε αυτές τις ποιητικές συνθέσεις συναντάμε τον ταπεινωμένο επίδοξο εραστή και την απόμακρη γυναίκα. Βλέπουμε έναν έρωτα χωρίς πιθανότητα γαλήνης, όπου οι κανόνες της ιπποτικής ποίησης "σπάνε" καθώς ο ανανταπόδοτος πόθος σταδιακά μετατρέπεται σε εκστατική βία.  Κεντρικό μοτίβο: ένα κορίτσι σαν πέτρα - ψυχρό απέναντι στο πάθος του ποιητή και την ίδια στιγμή σπάνιο σαν πολύτιμος λίθος.  Η αδιαφορία του κοριτσιού σημαίνει αναγκαστικά την αιώνια καταδίκη του ερωτευμένου. Ένα αίσθημα παράλυσης διαποτίζει τις Πέτρινες Ρίμες. Απολαμβάνουμε την υπέροχη   εισαγωγή του Harold Bloom και το εξαιρετικό  επίμετρο και τη μετάφραση του Γιώργου Κοροπούλη.

Ολίγοι στίχοι από το: Io son venuto al punto de la rota (= Έφτασα στο σημείο του κύκλου εκείνο)

Μα ο νους μου δεν μπορεί

Του έρωτα το βάρος ν’ αποσείσει

Γιατί μια εικόνα συγκρατεί, μια πέτρα,

Κι έγινε πιο σκληρός κι από την πέτρα.

...

Φύγανε όσα πουλιά ζέστη ποθούν

μακριά από την Ευρώπη, που έχουν στέψει

για πάντα επτά αστέρια παγερά·

 και τ'άλλα είπαν να μην τραγουδούν,

 εκτός κι αν συμφορά έχουν μαντέψει, 

ως να ῤθει η χλωρή εποχή ξανά·

τα ζώα τα δοσμένα στη χαρά

από τον έρωτα είναι λυτρωμένα

καθώς σε νάρκη η παγωνιά τα παίρνει·

μα ο νους μου όλο βαραίνει

από έρωτα· σκέψεις γλυκιές ολοένα

μου φέρνει, σαν να μην υπάρχει χρόνος,

γυναίκα που αγνοεί σχεδόν ο χρόνος.

...

Τραγούδι μου, η γλυκιά θα 'ρθει εποχή

που έρωτα ο ουρανός θα βρέχει·

τι θα 'μαι εγώ που μες στον παγετό 

τον έρωτα κρατώ

μέσα μου γιατί τόπο αλλού δεν έχει;

Θα 'μαι ένας άνδρας από μάρμαρο,

αν μια κοπέλα για καρδιά έχει μάρμαρο.

Σπουδαίος ποιητής της παγκόσμιας παράδοσης ο Δάντης. Το έργο του παραμένει αθάνατο και μαζί με αυτό η Βεατρίκη.

 Η σκληρή καρδιά σαν πέτρα μαλακώνει με την ευαισθησία που αποπνέουν οι στίχοι των ποιητών. Ας τους διαβάζουμε και βέβαια όχι μόνο την πρώτη μέρα της Άνοιξης.